بسم الله الرحمن الرحیم

با سلام و درود و ثنا بر ذات پاک کبریایی (جلّ و علا) و انبیای الهی، به‌ویژه خاتم انبیاء حضرت محمد مصطفی (صلی‌الله علیه و آله) و اوصیای وی و ائمه هدی، به‌ویژه خاتم‌الاوصیاء حضرت ولی‌عصر (ارواحنا فداه) و همه پاکان و مقرّبان و شهدای عالی‌قدر، به‌ویژه امام راحل و کبیر و امام قائد و شهید و با عرض احترام و سپاس محضر برگزارکنندگان و شرکت‌کنندگان در این همایش گرانسنگ و همه ارباب نظر و اصحاب دانش و دین؛ چند نکته‌ای تقدیم می‌شود:

منزلت و مرتبت انسان‌ها، فرهنگ‌ها، تمدن‌ها، علوم و ادیان به عوامل گوناگون و از جمله به نگاه پیشینی و ارزیابی آن‌ها نسبت به آینده وابسته است و این رویکرد هر اندازه دقیق‌تر و استدلالی‌تر باشد، کارآمدی و پویایی را افزایش می‌دهد. از اینجاست که نقش مطالعات، تحقیقات و پژوهش‌ها در زمینه آینده‌پژوهی برجسته می‌شود. البته آینده‌پژوهی و آینده‌نگری دو سطح دارد:

اول؛ در سطح کلان، نگاه به آینده بر اندیشه عقلانی و وحیانی ابتنا دارد و در منطق ادیان توحیدی و اسلام و بر اساس برهان‌های عقلی و نقلی، انسان دارای آینده‌ای فراتر از زیست و حیات مادی در جهان غیبی دیگر خواهد داشت و سعادت بشریت در گرو این نگاه کلان به جهان ابدی و آمادگی برای لقای الهی است. البته در منطق اسلام و به‌ویژه مکتب اهل‌بیت پیامبر اعظم (صلی‌الله علیه و آله و سلم)، آینده‌ای دیگر و جهان موعودی در همین دنیا با طلوع خورشید جهان‌آرای حضرت ولی‌عصر(عج) رقم خواهد خورد و انسان و جهان در آن، به اوج معنویت، عدالت و پیشرفت خواهد رسید.

دوم؛ اما اکنون آینده‌پژوهی در سطح خرد و قلمروهای گوناگون، اهمیت و جایگاه ویژه‌ای یافته است و مستمراً بر نقش و کارکرد آن افزون می‌شود. جهان معاصر که با شتاب زائدالوصف در همه ساحت‌ها در حال دگرگونی و تحول است، بدون پژوهش در فرآیندهای پیش‌رو قابل مدیریت نخواهد بود و در این میان، علوم انسانی و اجتماعی به‌مثابه نرم‌افزار مدیریت جهان جدید و جوامع نوین، از نقش بی‌بدیلی برخوردار است و از این‌رو، آینده‌پژوهی درباره آن و گزینه‌های پیش‌رو در کلان علوم انسانی و در هر یک از شاخه‌ها و عرصه‌های آن، ضرورت مضاعف دارد. آینده‌پژوهی در قلمرو علوم انسانی و اجتماعی در سطح خرد و کلان، دانشی میان‌رشته‌ای، بسیار پیچیده و چندضلعی است و باید به‌مثابه چتری فراگیر در همه شاخه‌های علوم انسانی مدنظر قرار گیرد.

افزون بر مباحث عرضه شده در سخنرانی‌ها و مقالات این همایش وزین در زمینه روش‌ها، شیوه‌ها، آفاق پیش‌رو و مخاطرات و چالش‌های آن، چند نکته بنیادی را باید به‌طور کامل مورد مداقه قرار داد:

نخست؛ شایسته است محققان گرانقدر و نهادهای پژوهشی، اندیشه تمدنی اسلام و گفتمان نوین انقلاب اسلامی را - که برآمده از اندیشه‌های متفکران معاصر در حوزه‌های علمیه و دانشگاه، به‌ویژه حوزه معاصر قم و اندیشه‌های امام کبیر و قائد شهید است - محور اساسی برای پیش‌بینی‌های آینده و خلق گزینه‌های مطلوب برای عظمت و شکوه ایران، اسلام و انقلاب اسلامی قرار دهند.

دوم؛ از سوی دیگر تحولات و تغییرات بنیادی برآمده از مقاومت ملت برانگیخته ایران و امت اسلام و محور مقاومت، بازتاب‌های آن در معادلات جهانی و زحمت‌ها و چالش‌های پیش‌رو، باید در مباحثات علمی و آینده‌پژوهانه مورد کاوش و امعان‌نظر محققان ارجمند قرار گیرد و پیوند این تحولات با نظریه‌پردازی‌های علوم انسانی و آینده‌پژوهی هدفمند مورد توجه واقع شود.

سوم؛ در همین زمینه شتاب تحولات علمی و فناوری‌های جدید باید عمیقاً مدنظر نهاد علم و پژوهشگران قرار گیرد. به‌ویژه تحولات قلمروهای زیر قابل چشم‌پوشی نیست:

۱. امواج حیرت‌انگیز پیشرفت هوش مصنوعی و علوم و فناوری‌های شناختی؛

۲. تحولات اساسی در ژنتیک گیاهی، حیوانی و به‌ویژه انسانی و تأثیرات آن بر پیکره علوم انسانی؛

۳. پاره‌ای از تحولات مهم و پیش‌رو در زمینه علوم طبیعی، فیزیک، پزشکی و مانند این‌ها که می‌تواند دنیای جدیدی بیافریند.

چهارم؛ در همه نظریه‌پردازی‌های جدید در ساحت آینده‌پژوهی علوم انسانی، نباید از بنیادهای فلسفی و نظری عمیق و مبانی عقلانی و وحیانی غفلت ورزید و راهنمایی عقل و وحی را دست‌کم گرفت؛ وگرنه همه پیشرفت‌ها می‌تواند ما و جهان را به سمت یک‌جانبه‌گرایی، دوری از نگاه جامع و فراموشی ابعاد قدسی انسان سوق دهد.

پنجم؛ در حوزه آینده‌پژوهی، باید آینده‌سازی مطلوب و متناسب با آرمان‌های الهی، اسلامی و انقلابی و بر اساس اجتهاد جامع و تمدن‌ساز شکل گیرد و این امر، در گرو تعامل و هم‌افزایی دو نهاد علم و دین (حوزه و دانشگاه) است.

ششم؛ در این حرکت عظیم، باید هم از تجربه‌ها و دستاوردهای جهان بهره برد و هم از هضم و ذوب شدن و وادادگی در برابر غرب و رهاوردهای علم و فناوری آن دوری جست. از این‌رو، لازم است به فرهنگ اسلامی و حوزوی و نیازهای بومی توجه کرد و از ابتکار و نوآوری و حرکت در مرزهای دانش و پیدا کردن میان‌ راه‌های جهادی غفلت نورزید.

هفتم؛ فرصت را مغتنم می‌شمارم و بر ضرورت اهتمام حوزه‌های علمیه و متفکران برجسته اسلامی به آینده‌نگری و آینده‌پژوهی علوم اسلامی (از فلسفه و حکمت تا کلام و فقاهت) تأکید می‌ورزم. وظیفه حوزه و دانشگاه آن است که با رصد و پیش‌بینی و مطالعات عمیق آینده‌پژوهانه، از انفعال و واکنش‌های منفعلانه درآیند و به استقبال تحولات و ترسیم آینده مطابق فرهنگ و نیاز خود و جهان اسلام بشتابند.

هشتم؛ تحقق این آرمان‌ها و آفاق و آنچه در مقالات همایش تصور شده است و در این مقال بدان اشارت رفت، نیازمند شتاب و تحول نهادهای سیاست‌گذار و راهبر، و مدیریت کلان علم در حوزه و دانشگاه و نهادهای عالی کشوری مانند شورای عالی انقلاب فرهنگی و وزارتخانه‌های ذی‌ربط است.

با عرض ادب و احترام مجدد و تقدیر و سپاس محضر همه عزیزان، سخن را به پایان می‌برم و نصرت اسلام و مسلمین و سربلندی ایران و انقلاب اسلامی را از خداوند متعال خواستارم.

«وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ»

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

علیرضا اعرافی
مدیر حوزه‌های علمیه