| تحلیل فقهی ربا و ارزیابی کارکرد آن در نظام بانکداری معاصر |
| کد مقاله : 1192-IRANFHSCONF |
| نویسندگان |
|
علی کاری *1، مصطفی سلیمانی اصل2، علی بختیاری3 1دانشجوی کارشناسی ارشد فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه فرهنگیان 2دکتری علوم و معارف نهج البلاغه، استادیار دانشگاه فرهنگیان 3دانشجوی مقطع کارشناسی ارشد، رشته الهیات و معارف اسلامی گرایش فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه فرهنگیان |
| چکیده مقاله |
| هدف پژوهش، تحلیل فقهی مفهوم ربا و ارزیابی کارکرد آن در نظام بانکداری معاصر با روش کتابخانهای-توصیفی است. ربا در نصوص قرآنی و سنت به شدت ممنوع شده و فقیهان مذاهب اسلامی، هر گونه افزایش تضمینشده در قرض را مصداق ربای قرضی (ربا النسیئه) دانستهاند که به استثمار مالی میانجامد. بااینحال، در نظام بانکداری اسلامی معاصر، برای اجتناب از ربای صریح، ابزارهای جایگزینی چون مضاربه، مشارکت و بهویژه مرابحه (خرید کالا توسط بانک و فروش به مشتری با سود معین) طراحی شدهاند. کارکرد این ابزارها که بیش از ۸۰ درصد معاملات بانکداری اسلامی را تشکیل میدهند، عمدتاً تأمین مالی از طریق قراردادهای بیعی به جای قرض ربوی است. ارزیابی عملکرد این نظام نشان میدهد که گرچه بانکداری اسلامی توانسته از منظر شکل ظاهری، از ربای محرم فرار کند، اما از حیث کارکرد اقتصادی و عدالت محتوایی با چالشهای اساسی مواجه است. بسیاری از منتقدان، سازوکارهایی چون مرابحه و تورق (خرید و فروش همزمان کالا برای تأمین نقدینگی) را حیلهای شرعی برای شبیهسازی وام ربوی با نرخ بهره شناور میدانند که بر فرمالیسم خشک فقهی تکیه دارد تا روح شریعت. این رویکرد، که بین «ربا» و «سود تجاری» تفکیک صوری ایجاد میکند، نتوانسته به هدف غایی شریعت یعنی رفع استثمار و تحقق عدالت اقتصادی دست یابد و صرفاً به تطابق شکلی با قواعد فقهی اکتفا کرده است. بنابراین، نظام بانکداری معاصر با تکیه بر راهکارهای تأویلی، در عمل نتوانسته کارکرد اخلاقی و اقتصادی مدنظر در نصوص دینی را محقق سازد و همچنان در چالش میان «شکل» و «ماهیت» باقی مانده است |
| کلیدواژه ها |
| تحلیل فقهی، ارزیابی کارکرد، نظام بانکداری، معاصر |
| وضعیت: پذیرفته شده |
